Di sản và những mất mát…

Vấn đề bảo tồn di sản trong sự vận động phát triển, cho đến lúc này, vẫn chưa có một cái nhìn thấu suốt, thậm chí còn nhiều vô tâm hoặc cứng nhắc, dẫn đến những bức xúc, tiếc nuối... Và chung cuộc, không gì khác hơn chính là điều không ai mong muốn: đó là sự mất mát. 1- Rất nhiều ngôi làng cổ đã “ra đi” lặng lẽ trước khi Đường Lâm, và sau đó là Phước Tích, được công nhận là Di tích quốc gia. Khoảng từ năm 2002 và cho đến nay vẫn tiếp, Viện bảo tàng Di tích đã tiến hành khảo sát, thống kê và cho thấy chỉ riêng mấy tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ (Hà Tây cũ và các tỉnh lân cận) có đến hàng trăm ngôi làng cổ. Vào thời khắc bắt đầu cuộc khảo sát, có rất nhiều ngôi làng vẫn còn nguyên vẹn cổng cổ, đình, chùa, miếu, mạo, nhà truyền thống và không gian làng quê. Những ngôi làng cổ ấy biến mất từng ngày, thay vào đó là các khu công nghiệp, đô thị, hoặc bị biến dạng bởi những ngôi nhà cao tầng ồ ạt mọc lên xen kẽ. Chỉ mấy năm sau đợt khảo sát, khi tiến hành đi thực tại lại, KTS Lê Thành Vinh- Giám đốc Viện bảo tàng di tích cho biết, ông không khỏi giật thột bởi số làng cổ mất đi gần hết. Những làng còn lại cũng đã biến dạng rất nhiều. Tuy vậy, không phải người dân tuốt tuột đều muốn phá bỏ đi những kiến trúc truyền thống rất hạp không gian làng quê. KTS Ngô Doãn Đức từng chứng kiến người dân ở một ngôi làng cổ gần Thanh Trì làm lễ “hạ cổng làng” khi dự án làm đường sắp chạy qua. Các vị cao niên trong trang phục cựu truyền đã long trọng gióng lên hồi trống “tiễn biệt” chiếc cổng làng tồn tại từ bao đời trong niềm tiếc nuối. Nhát búa dỡ cổng làng vang lên trong một nghi tiết trang trọng, khiến cho vị kiến trúc sư cảm thấy không khỏi xót xa ngẫm ngợi mãi về sau. Cách đây hai năm, khi dự án Khu tỉnh thành Thanh Hà đi qua gần làng cổ Cự Đà, người dân ở đây được nhận tiền bồi thường đất ruộng đã quay về phá những ngôi nhà cổ hàng trăm năm để xây nhà cao tầng. Nhìn ngôi làng cổ với kiến trúc và không gian cảnh quan tuyệt đẹp bị tàn phá lần nữa, nhiều người không khỏi nhìn sang Đường Lâm mà ước ao. Giá mà Cự Đà cũng có được một danh hiệu... Tôi từng chứng kiến những cụ già ở Cự Đà gạt nước mắt nhìn con cháu dỡ ngôi nhà trăm năm tuổi của gia đình mình. Mặc dầu sở hữu hàng trăm ngôi nhà cổ chồng lớp kiến trúc theo thời gian vô cùng giá trị, hệ thống đình chùa miếu mạo, không gian phong cảnh và những thuộc tính riêng biệt của một làng nghề nổi danh từ trăm năm trước, nhưng vì chưa được xác nhận là di tích nên dù có rất nhiều tiếng kêu cứu tuyệt vọng, Cự Đà vẫn không có ai đứng ra bảo vệ… 2-Vẫn biết, thời gian tang hải, vật đổi sao dời, chẳng có gì mãi mãi. Chúng ta không thể giữ lại quơ các ngôi làng cổ, cũng như biết rõ chẳng thể bảo tàng nguyên lành được quơ hình ảnh của quá cố. Nhưng nếu không tha thiết tìm ra một chiến lược bảo tồn hợp lý, thì không khỏi đến lúc giật thột đã quá muộn. Nhưng bảo tàng không đơn giản chỉ là xác nhận một danh hiệu, kẻ vẽ ra những bản đồ quy hoạch, thiết lập ra những chế tài bảo vệ. Càng không phải để rót tiền trùng tu và nhăm nhăm phá hoang. Di tích, hay bất cứ thứ gì đi nữa, dù xứng đáng để giữ gìn bao lăm, cũng không ra ngoài vấn đề chủ chốt - đó là vì con người. Không phải tự dưng mà mấy chục hộ dân ở Đường Lâm nhất loạt ký vào lá đơn “xin trả lại di tích”. Nhiều nhà khoa học khẩn thiết kêu lên rằng, bảo vệ Đường Lâm không chỉ có 37 ngôi nhà cổ từ 200-400 năm, hệ thống gần 50 kiến trúc giá trị gồm đình, chùa, đền thờ, giếng cổ, hay những dãy tường đá ong, đường làng ngõ xóm, không gian phong cảnh truyền thống của làng quê Bắc Bộ. Làm nên giá trị của làng cổ, còn có 1.500 hộ dân với hơn sáu nghìn nhân khẩu đang sinh sống trong đó. Tại sao ở Hội An, mỗi người dân đều đồng lòng “gánh một phần di sản”? Để qua thời gian, Hội An chẳng những được bảo tồn về văn hóa mà còn trở thành thương hiệu du lịch. Du khách đến Hội An đều dễ dàng nhận thấy, giá trị của di sản không chỉ là những ngôi nhà cổ kính, mà còn là sự thuần phác, nhiệt thành của người dân. Chính nếp sống và cách ứng xử của họ tạo không khí bình yên nhuốm màu xưa cổ cho những con phố hiền hòa. Đó là “hồn cốt” của phố cổ, và lý do Hội An luôn luôn là điểm đến cuốn du khách. Vì sao người dân Hội An đồng lòng gìn giữ nhà cổ, phố cổ như thế mà điều đó lại không có được ở Đường Lâm? trước tiên, câu trả lời nằm ở chính quyền. Không phải ngay tức thì khi được xác nhận là di sản, Hội An đã tìm được sự đồng thuận như hiện. Ông Nguyễn Sự, Chủ tịch UBND thị từng lớp An, nay là Bí thư, đã phải mất rất nhiều thời kì ngồi khắp các con hẻm, để quan sát, lắng tai dân nói. Ông hiểu một điều cơ bản rằng, di sản muốn được bảo tàng, trước tiên phải tìm ra lời giải bài toán lợi. Cho dân. Ông đã bắt đầu bài toán phức tạp ấy một cách rất chi ly, tường tận: với chính sách hỗ trợ của quốc gia, ông tính nết sao để những nhà trong hẻm không bị thiệt thòi so với những nhà ngoài mặt phố. Chỉ một khoanh đất đầu ngõ, ông còn kẻ vẽ chi ly, bắt những người “mặt tiền” phải lùi vào trong nhà mình một chút, để phần cho người trong hẻm “nhoi” ra bán hàng chè, hàng nước. Từ chính sách tương trợ trùng tu, số tiền bán vé, đến hoạt động kinh dinh dịch vụ, gần như đều vậy chia đều nhất ở mức có thể. Chính quyền không chỉ quan tâm quy hoạch hệ thống nhà hàng khách sạn, các cửa hàng lớn làm dịch vụ ăn uống, quán cà-phê, xống áo, đồ lưu niệm, mà còn săn sóc cho từng điểm bán hàng rong trên phố. Đến lượt mình, mỗi người dân Hội An đều nhận thấy vai trò của mình trong việc giữ giàng di sản. Các nhà khoa học, các nhà quản lý sẽ còn phải tiếp chuyện nghiên cứu, hoạch định và thúc đẩy thực hiện các giải pháp bảo tồn làng cổ. Một chế tài bảo vệ, một quy hoạch tổng thể, một chính sách giãn dân hợp lý cũng như hỗ trợ trùng tu, chiến lược phát triển và khai thác du lịch cụ thể - ai cũng biết là cần thiết. Nhưng điều then chốt và cần thiết hơn, chính là thái độ, xử sự với con người - những chủ nhân của di sản. Giữ di tích nói cho cùng là giữ giàng và phát huy những gì tốt đẹp của dĩ vãng. Một căn nhà cổ hàng trăm năm tuổi bị dỡ bỏ đi để thay bằng ngôi nhà tầng ngạo nghễ, có lẽ sự mất mát cũng không hẳn ăn nhằm bằng việc chứng kiến mâu thuẫn, bức xúc bùng phát với những lời lẽ nặng nề gay gắt ở một ngôi làng cổ kính được xác nhận là Di tích quốc gia... * Không thể trách người Cự Đà khi họ phá nhà cổ để xây nhà mới cao đẹp tiện nghi hơn. Cũng chẳng thể trách người Đường Lâm khi họ “không muốn” giữ danh hiệu nữa. Áp lực gia tăng dân số cùng những nhu cầu thiết yếu tối thiểu của cuộc sống đương đại là nguyên cớ chính dẫn đến những bức xúc, mà nếu “cầm cự” lâu ngày ắt sẽ đến lúc bung vỡ. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở đó. * Vì sao người dân Hội An đồng lòng giữ giàng nhà cổ, phố cổ như thế mà điều đó lại không có được ở Đường Lâm? HỒNG MINH