Nhà nhiếp ảnh Lê Bích: Đi tìm “vật giữ hồn làng”

Thời gian vẫn cứ trôi đi nhưng giếng làng vẫn trong đến mát ruột Rong ruổi đi tìm giếng làng Tuy sinh ra và lớn lên ở Hà Nội nhưng tác giả Lê Bích lại dành nhiều công sức cho một đề tài đậm chất nông thôn-giếng làng. Động cơ lớn nhất xúc tiến anh xuất phát là bởi niềm thích và yêu thích đề tài về làng quê Bắc bộ và cũng bởi một câu nói “Nếu bạn đi đến tận cùng ngôi làng của mình, bạn sẽ thấy nhân loại ở đó”. Hay đúng hơn thì khi soi bóng mình dưới làn nước mát lành của giếng làng, con người ngày nay còn thấy cả bóng tiên nhân mình ở đó với bề dày lịch sử, với kỹ thuật xây giếng điêu luyện và cả những nghi lễ, phong tục tập quán của từng ngôi làng Bắc bộ. Hiểu về quá khứ nên những bức ảnh giếng làng của Lê Bích không hời hợt trong việc ghi lại hình ảnh của chiếc giếng mà còn chuyển tải đến người xem thông điệp của kí vãng, niềm tự hào của mỗi người con làng quê về những mỹ tục tốt đẹp của quê hương, xứ sở. Quả thực, khi bắt tay vào thực hiện đề tài này với những bức ảnh trước nhất về những giếng cổ ở Hoàng Thành Thăng Long, Lê Bích đã thấy rất rõ ý nghĩa của mỗi chiếc giếng trong tâm thức và linh tính người Việt. Không phải chiếc giếng nào được xây cũng dùng để lấy nước ăn mà có một số giếng được dùng để phục vụ phong thủy, có miếu thờ trong những dịp sinh hoạt tín ngưỡng. Một lần được ghé thăm làng Diềm (Bắc Ninh), Lê Bích đã bất thần trước vẻ đẹp nghìn năm tuổi của chiếc giếng ở ngôi làng quan họ cổ này. Sau bao biến thiên của thời kì, chiếc giếng vẫn tuồng như không thay đổi. Nước giếng vẫn trong đến mát ruột và người dân làng Diềm đã tôn thờ chiếc giếng đến độ vẫn chân trần đi xuống 11 bậc gạch, 3 bậc đá, 1 bậc lim và dừng lại bên miệng giếng hình bán nguyệt để múc từng gáo nước ngọt mà uống ngon lành. Khi nhà trai đi hỏi vợ, người làng Diềm lấy nước giếng để vo gạo, thổi xôi làm lễ sang nhà gái. Nước giếng còn dùng để làm lễ mộc dục (tắm tượng) ở chùa. Nước giếng làng Diềm mang đến may mắn và sự thịnh vượng cho người dân nơi đây. Vẻ đẹp ngàn năm tuổi của giếng Ngọc làng Diềm Tiếc vì sự vô tình của con người Với ý nghĩa lớn lao như vậy, giếng làng Diềm thực sự là bài toán khó cho nhà nhiếp ảnh này trước khi đưa ra quyết định bấm máy. Nếu chỉ đơn thuần chụp để ghi lại quang cảnh, có nhẽ anh đã không mất nhiều thời kì để đi đến gặp các cụ cao niên trong làng, tìm hiểu về lịch sử của chiếc giếng, những câu chuyện gắn liền với đời sống dân cư. Chỉ đến khi minh bạch mọi vấn đề, anh mới bắt tay vào chụp mà chụp rất nhanh như bắt được mạch nguồn từ dĩ vãng. Phải nói rằng, làng nào ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng cũng đều có giếng làng mà đã là giếng làng thì cái nào cũng đẹp, cũng được xây dựng cầu kỳ và đẹp về mặt thẩm mỹ. Ngay trong lòng phố cổ Hà Nội, Lê Bích cũng đã ghi lại được những chiếc giếng cổ rất đẹp và tồn tại song hành cùng thời gian. Nhưng tiếc rằng, do dân cư đông đúc, không gian cho chiếc giếng đã bị xâm lấn đến trầm trọng và làm mất đi phong cảnh cho giếng làng giữa phố. Đi đến các làng quê, Lê Bích đã được tận mắt nhìn thấy sự tàn phá của con người và thời gian đối với vật mang hồn làng. Bằng công nghệ xây mới, người ta không ngại ngần đập bỏ những thành giếng rêu phong có trang trí hoa văn cầu kỳ để thành những mảng tường vô hồn, sắc cạnh nhưng bề thế. Nhìn những chiếc giếng nửa cổ nửa mới, anh không khỏi ngao ngán và tiếc cho hồn của làng đã bị sự vô tình của con người đánh mất. Nhưng cũng chính điều này lại thôi thúc anh xuất phát, đi đến những ngôi làng heo hút, hoang sơ để kịp ghi lại những chiếc giếng làng trước khi biến mất bởi chính bàn tay con người. Lê Bích thực hiện đề tài giếng làng với ước muốn sẽ giới thiệu đến đông đảo người xem vẻ đẹp sơ khai của những chiếc giếng cổ đang nằm tản mác tại các làng quê vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Sau 3 năm đeo đuổi đề tài, Lê Bích tiếc nhất cho tới thời điểm hiện tại, anh chưa sở hữu tấm ảnh nào về các nghi lễ liên quan đến giếng làng như lễ thức người mở cõi, nghi lễ thau giếng… Bởi giếng làng là vật thiêng trong đời sống cư dân Việt, loạt ảnh của anh cho dù có lên tới hàng nghìn bức nhưng nếu chưa có các tác phẩm ghi lại phần lễ về giếng làng thì coi như đã thiếu đi một nửa. Hơn thế, với sức trẻ và lòng máu nóng, Lê Bích sẽ tiếp chuyện rong ruổi đến các làng quê để đeo đuổi đến cùng một đề tài giàu ý nghĩa như giếng làng. Phạm Thu Hương